DROOMSTATIES

DE ORDE

De Orde der Cisterciënzers werd in 1098 door abt Robertus van Molesme gesticht in het Franse Cîteaux. De Cisterciënserorde van de Strenge Observantie onderscheidt zich van die van de Gewone Observantie door een strengere tucht en een uiterst sobere levenswijze. Het kloosterleven richtte zich naar Benedictus' leefregel "ora et labora!" (bid en werk!). De Cisterciënsers gaven deze oude maxime een nieuw accent door zich intensief bezig te houden met het in cultuur brengen van de bodem, met bosbeheer en landbouw. De kloosterlingen vergaarden diepgaande kennis op het gebied van graansoorten, fruitrassen en geneeskrachtige kruiden. In 1174 stichtte de orde klooster Arnsburg bij Lich (D).


HET DORMITORIUM (DE SLAAPZAAL)

Aanvankelijk was de onverwarmde slaapzaal van de Cisterciënzers ongedeeld. In de loop van de middeleeuwen werden houten scheidingswanden tussen de bedden geplaatst. Zo ontstonden open compartimenten: cellen, die eerst door middel van een gordijn en sedert de 15e eeuw door een houten paneel met kijkgat konden worden afgesloten. De kloosterregel schrijft voor, dat de monniken geheel gekleed, strak omgord en met pantoffels aan dienen te slapen. De nachtrust van de monniken varieerde van 4,5 uur in de zomer tot 9 uur in de winter.

DE WERKING

De intensiteit van het kloosterleven heeft ongetwijfeld een diepe indruk nagelaten op de gedachtenwereld van de broeders. Dagelijkse spirituele en fysieke ervaringen moeten onbewust in hun slaap hebben doorgewerkt. Flarden van die indrukken kunnen als grondstof hebben gediend voor hun dromen.

HET WERK

‘Traumstationen’ bestaat uit twaalf 'haltes'. Elke halte bestaat uit een met de naam van een inheems kruid voorziene kijkdoos, een titelbord met de naam van een kruiswegstatie en een paar pantoffels. De pantoffels verwijzen naar de nachtrust van de monniken en de functie van de tentoonstellingsruimte. De twaalf houten kistjes met kijkgat zijn in het noordelijk deel van het dormitorium in de vensternissen geplaatst. Het instromende daglicht belicht, door een kleurfolie heen, het inwendige van de 'cel'. In de kijkdozen worden de afzonderlijke kruiswegstaties aan de hand van plantaardige elementen verbeeld. Door droomkarakteristieke associatie van de traditionele kruisweginhouden met de tot de verbeelding sprekende plantennamen en de microbiologische vormentaal ontstaat een voorstel voor een gedroomde kruisweg met twaalf staties. De dertiende en veertiende statie ontbreken, omdat de aan de monniken gegunde nachtrust te kort bleek om de gehele kruisweg ten einde te dromen.

Rotterdam, maart 1998.

Cel, de; -,-n [1: mhd. zelle, ahd. (in plaatsn.) < kerklat>
Compleet (Afronding), Avondmis met de laatste getijdengebeden van de dag (in de zomer om ongeveer 20 uur, in de winter om 17 uur).

Droom [ahd. troum, verwant met trügen], aanduiding voor spontaan optredende fantasie-ervaringen, voornamelijk van visuele hallucinatoire aard, tijdens de slaap, gepaard gaande met beperkt bewustzijn. Bijzonderheden van de droom (in tegenstelling tot het wakende bewustzijn) zijn: overheersing van het emotionele, gebrek aan scheiding tussen omgeving en ik, onduidelijk tijd- en plaatsbegrip, associatief denken en meerduidige of dubbelzinnige, vaak onwerkelijke beelden als droominhoud.

Vigilie (nachtwake), een nachtelijke gebedsdienst in het 8e nachtuur (in de zomer om ongeveer 1 uur, in de winter om 2.30 uur).

STATIE I
'Jezus wordt ter dood veroordeeld.'

Spitzwegerich (weegbree)
plantago lanceolata
PLANTAGINACEAE

... De Joden antwoordden hem: “Wij hebben een wet, en volgens die wet moet hij sterven, omdat hij zich tot zoon van God heeft gemaakt.” Toen Pilatus deze woorden hoorde, werd hij nog banger, ging weer het praetorium binnen en zei tegen Jezus: “Waar kom je vandaan?” Jezus gaf hem geen antwoord. Toen zei Pilatus tegen hem: “Spreek je niet tegen mij? Weet je niet dat ik de macht heb om je vrij te laten en de macht om je te kruisigen?” Jezus antwoordde: “Je zou geen macht over mij hebben, als het je niet van boven gegeven was; daarom beging degene die mij aan jou heeft uitgeleverd een grotere zonde.” Daarop wilde Pilatus hem vrijlaten, maar de Joden riepen: “Als je hem vrijlaat, ben je geen vriend van de keizer; iedereen die zichzelf tot koning maakt, verzet zich tegen de keizer.” Toen Pilatus deze woorden hoorde, liet hij Jezus naar buiten brengen en ging hij op de rechterstoel zitten op de plaats die Lithostrotos heet, maar in het Hebreeuws Gabbatha wordt genoemd. Het was de voorbereidingsdag voor het Pascha, ongeveer het zesde uur; en hij zei tegen de Joden: “Zie uw koning!” Maar zij riepen: “Weg met hem! Weg met hem! Kruisigt hem!” Pilatus zei tegen hen: “Moet ik uw koning kruisigen?” De hogepriesters antwoordden: “Wij hebben geen andere koning dan de keizer.” Toen leverde hij Jezus aan hen uit om gekruisigd te worden, en zij namen hem mee. De soldaten van de stadhouder brachten Jezus naar het praetorium en verzamelden het hele cohort om hem heen. Ze kleedden hem uit en deden hem een scharlaken mantel om, vlechtten een kroon van doornen, zetten het op zijn hoofd en gaven hem een roede in zijn rechterhand; ze knielden voor hem neer, bespotten hem en zeiden: “Wees gegroet, koning der Joden!” Ze spuugden op hem, namen de rroede en sloegen hem op zijn hoofd. Nadat ze hem hadden bespot, ...


STATIE II
'Jezus neemt het kruis op Zijn schouders.'

Holunder (vlierbes)
sambucus nigra
CAPRIFOLIACEA

... Nadat ze hem hadden bespot, trokken ze hem zijn mantel uit, deden hem zijn eigen kleren aan en leidden hem weg om hem te kruisigen. Hij nam het kruis op zich en ging naar de plaats die Schedelplaats heet, in het Hebreeuws Golgotha. Toen ze hem wegvoerden, ...


STATIE III
'Jezus valt voor de eerste maal onder het kruis.'

Beinbrech (beenbreek)
narthecium ossifragum
LILIACEAE


STATIE IV
'Jezus ontmoet Zijn Heilige Moeder.'

Wegwarte (cichorei)
cichorum intybus
COMPOSITAE


STATIE V
'Simon van Cyrene helpt Jezus het kruis te dragen.'

Fingerhut (vingerhoedskruid)
digitalis purpurea
SCROPHULARIACEAE

... genoemd. Toen ze hem wegvoerden, grepen ze een zekere Simon van Cyrene, die van het veld kwam, en legden hem het kruis op, zodat hij het Jezus zou helpen dragen. Er ging ook ...


STATIE VI
'Veronica droogt het aangezicht van Jezus af.'

Männertreu (mannentrouw)
veronica officinalis
SCROPHULARIACEAE

Veronica [v-], legendarische heilige (Tag: 4.2). In de 12e eeuw werd deze Veronica in verband gebracht met een Christusbeeld uit de Romeinse Sint-Pietersbasiliek, genaamd Vera Ikon, van Servische oorsprong, waarvan het ontstaan werd verklaard door het feit dat Jezus op weg naar de kruisiging zijn gezicht had afgedroogd met de sluier van Veronica (de scène werd opgenomen als 6e station in de kruiswegmeditatie). De zo ontstane afdruk toont het gezicht van de met doornen gekroonde Jezus ...


STATIE VII
'Jezus valt voor de tweede maal.'

Hundsrose (hondsroos)
rosa canina
ROSACEAE


STATIE VIII
'Jezus troost de wenende vrouwen.'

Hungerblümchen (hongerbloempje)
erophila verna
CRUCIFERAE

... hij het Jezus zou helpen dragen. Er ging ook een grote menigte mensen en vrouwen met hem mee, die hem beklaagden en beweenden. Jezus keerde zich tot hen en zei: "Dochters van Jeruzalem, huil niet om mij, maar huil om uzelf en uw kinderen! Want zie, er zullen dagen komen dat men zal zeggen: Zalig zijn de onvruchtbaren en de lichamen die niet gebaard hebben, en de borsten die niet gevoed hebben! Dan zullen zij hun stem verheffen en tot de bergen zeggen: Val over ons! En tot de heuvels: Bedek ons! Want als men dit doet met het groene hout, wat zal er dan gebeuren met het dorre?" En toen zij aankwamen ...


STATIE IX
'Jezus valt voor de derde maal.'

Beifuß (bijvoet)
artemisia vulgaris
COMPOSITAE


STATIE X
'Jezus wordt van Zijn klederen beroofd.'

Sonnenwolfsmilch (zonnewolfsmelk)
euphorbia helioscopia
EUPHORBIACEAE

... gebeuren met het dorre?" En toen ze aankwamen op de plaats die Golgotha wordt genoemd, wat ‘Schedelplaats’ betekent, gaven ze hem wijn te drinken vermengd met gal; hij proefde ervan, maar wilde niet drinken ...


STATIE XI
'Jezus wordt aan het kruis genageld.'

Löwenzahn (paardenbloem)
taraxacum officinale
COMPOSITAE

... Naast hem werden nog twee misdadigers weggevoerd om samen met hem terechtgesteld te worden. Toen ze aankwamen op de plaats die ‘Schedel’ wordt genoemd, kruisigden ze hem daar en ook de misdadigers, de ene aan zijn rechterhand, de andere aan zijn linkerhand. Maar Jezus zei: ‘Vader, vergeef het hun, want ze weten niet wat ze doen.’ Toen ze zijn kleren onder elkaar verdeelden, wierpen ze het lot. Het was al ...


STATIE XII
'Jezus sterft aan het kruis.

Nachtkerze (nachtkaars)
oenothera biennis
ONAGRACEAE

... wierpen ze het lot. Het was al rond het zesde uur toen er duisternis over het hele land kwam tot het negende uur, want de zon verloor haar glans. Het gordijn in de tempel scheurde in tweeën en Jezus riep met luide stem: “Vader, in uw handen beveel ik mijn geest.” Na deze woorden stierf hij. De ...

'Kloster Arnsburg in der Wetterau'; Otto Gärtner.
Verlag K. L. Langewiesche; Königstein im Taunus, 1993.
'Grote Winkler Prins'
'Die Bibel'.
'Biology of plants'; Raven, Evert & Eichhorn, Worth Publishers, Inc. New York, 1986.