(in omgekeerd chronologische volgorde)
WIE A ZEGT, MUß AUCH B SAGEN
die tageszeitung', Bremer Ausgabe, 6.1.1994, Kultur, Seite 19.
Burkhard Straßmann
Nieuwe veerdienst in Bremen! Nieuwe veerdienst in Bremen? De heer Schalks is in de stad! Met eigen werf en rederij!
Op 20 februari zal in Bremen, terwijl een Rotterdams koor zeemansliederen ten gehore brengt, een nieuwe veerdienst in bedrijf gaan: de 'Fährdienst Kleine Weser' zal dan volgens schema zijn dienst aanvangen. De moeder van de Rotterdamse rederij-eigenaar Arnold Schalks zal de, op de Schalkswerf gebouwde, veerboot bij de tewaterlating met een tot dan toe geheimgehouden naam dopen. De passagiers krijgen zwemvesten en veerkaart-unica.
Een bericht, dat tot nadenken stemt. Op de aangegeven plaats bevindt zich al een brug. Wie wil er nou naar het museum? Of helemaal naar het KünstlerHaus? Waarom zwemvesten?? Wat zijn veerkaart-unica???
In werkelijkheid gaat het om het doldrieste project van een Nederlands kunstenaar, die momenteel in het gastatelier van het KünstlerHaus woont, en zijn concept is zodanig, dat men tot op het laatst in onzekerheid zal verkeren, of er op 20 februari werkelijk een veerpont over de Weser zetten zal.
Wat er echter al wel is, is een complete houtscheepswerf en een rederijkantoor in de galerie van het KünstlerHaus. Een droogdok, een aantal lijmklemmen, een cirkelzaag, bovendien maritieme objecten zoals: stootwillen en tampen alsmede een scheepsmodel van het motorjacht ''t Schalkje II'.
Arnold Schalks sen. bouwde reeds boten en de bedrijfstraditie werd gevestigd door opa Harrie, die destijds de Schalkswerf verzon om inkopen te kunnen doen bij een groothandel. Rederij Schalks bestaat voorlopig nog uit een gedeukt schrijfbureau.
Schalks jr. is als kunstenaar geïnteresseerd in linguïstiek en communicatie. Hij heeft in een Spaans stadje een diepe put gegraven en door middel van de taal van de archeologische vondsten met de Spanjaarden gesproken. Hij heeft ook eens een uitgesproken eigenzinnige vertaling gemaakt van Heideggers 'Unterwegs zur Sprache', bestaand uit voorwerpen die de Heideggersche begrippen voorstellen (daarvoor richtte hij de firma 'Heidegger Reisen' op). En wie nu nog steeds niet heeft begrepen, dat übersetzen (vertalen, overzetten) over een rivier iets met vertalen te maken heeft, die is niet meer te redden.
Twee oevers, - twee talen - twee culturen - Wie a zegt, moet ook b zeggen (motto van de Schalksrederij). Schalks biedt zijn 'Übersetzung' als dienst aan.
Hij vertaalt een 'maritieme correspondentie' met zijn kunstenaarscollega André Dekker, de veerkaarten worden in het Duits en in het Nederlands uitgegeven, en wellicht komt de Rotterdamse toproeier Wim Konings om bij de tewaterlating met het übersetzen te assisteren. "Übersetzen," zegt Schalks, "is beweging, ongelooflijk communicatief."
Intussen drukt hij veerkaarten en een bewegwijzering, ontwerpt hij een rederijvlag, zorgt hij voor hout en oh ja: een veerhuisje moet er ook nog komen.
Ja, Arnold Schalks wordt regisseur van een evenement. Achter de aanstekelijke lach van de man met het borstelharige matrozenkapsel en de schipperstrui gaat ook een beetje angst schuil: Het concept wordt sterker dan de scheepsbouw.
Ach God, een steiger moet er ook nog komen! Komt er überhaupt wel een boot? En kijk aan, daar slinkt de lengte van de veerboot voorzichtigheidshalve tot 2 1/2 meter (gepland: 5,25 m). Zal het een notendopje worden? Aan wie moeten we bij de naam 'Schalks' denken? Aan opa Harrie misschien?
DE KUNST VAN DE REDE
'die tageszeitung', Bremer Ausgabe, 21.2.1994, Cultuur, Seite 23.
Thomas Wolff
De vertaalkunstenaar Arnold Schalks exploiteert een nieuwe veerdienst over de Weser/ Gisteren een gewaagde tewaterlating.
De Weser steiht! (De Weser staat!) Wat bij de Eiswette vrijwel nooit lukt: Uitgerekend nu ligt de Weser dicht en toegevroren. En daardoor was het gewaagde kunstproject bijna gekenterd, dat de Rotterdammer Arnold Schalks al enkele weken voorbereid. Een veerdienst tussen de Neustadt en het Teerhof-eiland, tussen Schalks' gastatelier in het "KünstlerHaus am Deich" en het museum Weserburg. De gure weersomstandigheden konden de tewaterlating gisteren echter niet verhinderen. Want Schalks verstaat het vak van "Übersetzer" in elke denkbare zin van het woord. En daarin is hij nogal hardnekkig.
Dus heeft Schalks gelijk een complete rederij opgebouwd om een tastbare vorm te geven aan zijn eerder taalfilosofisch werk. Geen detail werd weggelaten: Aanlegplaatsen voor het veer, kassahuisje, tabel met de vaartijden. De veerkaartjes hebben echter een bijzondere waarde. Ze vermelden niet alleen de naam van de passagier en de veerpont, aan de achterzijde wordt de eigenlijke Übersetzung geleverd: een woord, dat Schalks door middel van een woordenboek uit het Duits in het Nederlands vertaald - bij een heen- en terugreis ook retour.
Wie samen met de kunstenaar de Weser oversteekt, ondervindt zo gelijktijdig de eigenzinnigheid van de taal, hoe zij slingert en schommelt - en dat de woorden zelden zo aankomen, als men wel denkt.
"Woorden die dubbelzinnig zijn" vertaalt Schalks het liefste. Dan hoeft hij niet ver te zoeken. Het Nederlandse 'gevestigd' wordt bijvoorbeeld in het Duits 'fest' om dan weer 'vast' te worden - zo snel gaat dat. Maar Schalks interesseert zich voor meer dan alleen slimme taalspelletjes. Het veerbedrijf, met al zijn toevalligheden en tegenspoed, is een veelzinnige en zeer aanschouwelijke metafoor geworden voor de dubbelzinnigheid van de woorden. Daarbij wordt niet alleen het karakteristieke van de culturen benadrukt: Schalks' Übersetzungen tonen ook aan, hoe dicht de talen bij elkaar liggen, en hoe de betekenissen soms langs elkaar scheren.
DE EERSTE OVERZETTINGEN IN EEN SMALLE GEUL IN HET IJS
Weser Kurier, maandag, 21. 2. 1994, plaatselijk nieuws, blz. 9
Volker Junck
'Reederei Schalks' opende het veerverkeer over de Kleine Weser.
Boven aan de dijk zag het oog van de wet in de gedaante van de waterpolitie erop toe, dat de passagiers op zijn minst zwemvesten droegen. "Als iemand in het ijskoude water valt, is hij anders direct weg." Beneden aan het talud hakten Hollandse vrienden met een lange lat op het ijs in, om op zijn minst een smalle vaargeul open te houden. Zo voltrok zich, ondanks de ongunstige omstandigheden, de gebeurtenis: De opening van een veerverbinding over de Kleine Weser door de Nederlandse actiekunstenaar Arnold Schalks.
Heel wat goedgehumeurd volk was bijeengekomen om te zien, hoe het kleine roeibootje eerst met de naam 'Bremen' werd gedoopt om vervolgens te water gelaten te worden. Onder hen een kunstenaarsgezelschap uit Rotterdam, dat koralen zong en de moeizame tocht van de notendop op twee saxofoons begeleidde.
Niet alleen de muzikanten kregen verkleumde vingers, maar ook 'toproeier' Wim Konings uit Rotterdam, die geen handschoenen aan wilde trekken, "om de riemen te voelen." Ondertussen typte reder Schalks de eerste veerkaarten op zijn oude schrijfmachine: tien Mark voor een enkele reis naar het Teerhof, 15 Mark voor een retourtje, terwijl zijn moeder in het veerhuisje Glühwein verkocht.
Hoe lang de nieuwe verbinding naar het Neues Museum Weserburg zal bestaan? Organisator Horst Griese was al blij, toen het politiebureau gistermiddag de mondelinge zegen over het project uitsprak in plaats van het gevreesde verbod. Een schriftelijke vergunning had de galeriehouder wijselijk niet aangevraagd. De kunstenaar zelf begeleidde zijn plan met een ernstige blik vanonder een dikke wollen muts. Rederij Schalks heeft nu een officiële vestiging in Duitsland en gebruikt als adres dat van Het KünstlerHaus am Deich.
Hier wil Schalks twee maanden blijven om bij de maritieme traditie van Bremen aan te knopen. Als de veerdienst door het ijs of door ambtelijke bezwaren moet pauzeren, dan blijft nog het andere doel van zijn Übersetzungen over: De overwinning van de taalbarrière tussen het Nederlands en het Duits. Het begeleidende boekje bij het veer bevat enkele vertalingen, en de deelnemers aan de actie van gisteren weten inmiddels, dat een vertaler een Übersetzer is.
