Arnold Schalks - internet archief
|
< VORIGE PROJECT
|
VOLGENDE PROJECT >
|
Bijdrage als spreker/performer aan de voorstelling 'Terug naar de Toekomst' op uitnodiging van het Nederlands Vocaal Laboratorium in het kader van de 25e editie van het Oerol Festival. Voorstellingsduur: circa 50 minuten. Speellijst: 20 t/m 24 juni 2006 om 11, 13, 15, 17 en 20.30 uur in Terschelling Museum 't Behouden Huys', West Terschelling. Meer dan 1.800 personen woonden de voorstellingen bij.
't Behouden Huys* bergt het collectief geheugen van Terschelling. De geschiedenis van het eiland stoffeert de wanden, vult de vitrines. U, zandloper, maakt een wandeling door de tijd. Geluiden begeleiden u op uw reis. Hedendaagse stemmen omspoelen kortstondig het in vitrines drooggevallen verleden. Klanken vullen de ruimtes als een aanrollend en afdruipend getij. Ze verwijzen naar een taal van straks en elders, spreken van een onafwendbaar verlies of dragen de kiemen voor een nieuw land in zich. Nova zembla?
* In 1596 ondernam de Terschellinger ontdekkingsreiziger Willem Barentsz met Jacob van Heemskerk een derde poging om 'om de noord' een kortere zeeroute naar Indië te vinden. Barentsz slaagde er in de noordpunt van Nova Zembla te ronden, maar kwam daarna vast te zitten in het ijs. Van aangespoeld drijfhout werd een huis gebouwd, dat bekend staat als Het Behouden Huys, waarin vervolgens de winter werd doorgebracht. De volgende lente werd een extra sloep gebouwd, zodat de zestien opvarenden naar de bewoonde wereld konden terugkeren. Barentsz echter stierf een week na het vertrek. Zijn mannen keerden wel terug naar Kola, waar ze werden opgepikt door een Nederlands handelsschip onder commando van hun voormalige medereiziger Jan Corneliszoon Rijp.
Voordracht van een fragment van een gedicht van Arie van der Ent, gebaseerd op het voorwoord van Kiríll Andréjev bij de uitgave 'Zeeverhalen', Schoolbibliotheek voor niet-Russische scholen *.
De Warme Golfstroom spoelt langs de kust
Van Noorwegen tot aan Móérmansk
Waar de zee nooit bevriest.
Maar bij de eilanden van Nova Zembla
Buigt de Golfstroom naar het noorden
En verdwijnt naar de poolstreek.
Hij droomde ervan die eilanden
Af te graven, op te blazen
Dan zouden warme golven stromen
Langs de kusten van Siberië
Dat gure gebied omtoveren
Tot een land van melk en honing
IJsbergen van kilometers dik
Bedekken het grootste eiland
Van de wereld: Groenland
Een relict van de grote ijstijd
Wanneer die ijsbergen
Met koolstof worden bestrooid-
Je hebt maar duizend vliegtuigen nodig-
Dan zal de zon het ijs
Van lieverlee doen smelten
Wordt Groenland weer
Het groene land van ooit
* uit: Arie van der Ent, "1882-1938", Tortuca nr. 16 (Tijdschrift voor Literatuur en beeldende kunst), pag 11, uitgegeven in 2003 in Rotterdam.
Voordracht van teksten van Herbert Blankesteijn, Louwrens Haquebord* en Gerrit de Veer**.
- HANDELING: Ik hang het met zand gevulde blusemmertje om mijn nek en stel me op in het midden van de hal. Ik stapel lucifers op de blokhutmanier op elkaar.
Tekst: [...] Om het huis zo stevig mogelijk te maken legden ze de onderste vier boomstammen op de blokhutmanier op elkaar. De uiteinden van de teruggevonden boomstammen vertonen duidelijke sporen van deze bouwwijze. Het was door de bevroren grond de enige manier om te voorkomen dat het huis bij de eerste de beste sneeuwstorm in elkaar zou waaien. In deze stevige rechthoek van boomstammen werd het geraamte getimmerd dat daarna met scheepsplanken werd gedicht:
...ende maeckten op de Noordtsche wyse met balcken op malcanderen, daer van zy de naden dicht dreven ofte calfaten, om des sneejachts ende de coude wille, boven meest viercant met delen overgheleyt, met een schoorsteen ende portael.
- Ik geef de vuurplaat over aan één van de toeschouwers.
Nog voor de bouw van het huis was begonnen, sloeg het noodlot weer toe. De timmerman stierf:
- Ik steek de stapel lucifers aan twee hoekpunten aan.
Den 24 September begroeven wy hem onder den cinghel, in een cloof van een bergh, ontrent een afwateringhe, want wy niet inde aerden conden comen door de groote vorst ende coude... [...]
- Ik warm mijn handen aan het vuur terwijl ik met mijn mond het geluid van een sneeuwstorm naboots.
* Uit: Op zoek naar het Behouden Huys, Herbert Blankesteijn & Louwrens Haquebord
** Uit: Het dagboek van Gerrit de Veer.
Gerrit de Veer was scheepsarts tijdens de tweede en derde tocht van Jacob van Heemskerk en Willem Barentsz 'om de noord' om een kortere zeeroute naar Indië te vinden. In 1596 slaagde Barentsz er inderdaad in de noordpunt van Nova Zembla te ronden, maar kwam daarna vast te zitten in het ijs. Een groot deel van de bemanning kwam halverwege om, maar Gerrit de Veer was één van de overlevenden. Hij hield een dagboek bij en daardoor weten wij dat het een extreem zware survival is geweest. De Veer was ook degene die dagelijks de stand van de zon, planeten en sterren noteerde. Door de beweging van de hemellichamen bij te houden, wisten de overlevers welke dag het was en wanneer zij redelijkerwijs een poging konden wagen naar Nederland terug te varen. Van aangespoeld drijfhout werd een huis gebouwd, dat bekend staat als Het Behouden Huys, waarin vervolgens de winter werd doorgebracht. De volgende lente werd een extra sloep gebouwd, zodat de zestien opvarenden naar de bewoonde wereld konden terugkeren. Barentsz echter stierf een week na het vertrek. Zijn mannen keerden wel terug naar Kola, waar ze werden opgepikt door een Nederlands handelsschip onder commando van hun voormalige medereiziger Jan Corneliszoon Rijp.
Voordracht van een gedicht van Hans Faverey.
- Ik stel me op bij het hek van de botenloods. De steen aan het touw wordt langzaam in een slingerende beweging gebracht.
Tekst:
De boot, waarin zich
moet laten schommelen
een man. Een vrouw
aan wie wordt gedacht, door de man,
tot op het laatst misschien.
En dan de ogen te moeten sluiten
om te zien hoe, bij kalme zee
en bij helder zicht de boot keer
- De uitslag van de slingerende steen wordt steeds groter.
op keer, steeds indringender,
- De slingerende steen raakt een paar keer achtereen hoorbaar het hek van de botenloods.
dezelfde rotspunt raakte.
Uit: Hans Faverey, Verzamelde gedichten, pag. 361, 1993, uitgeverij De Bezige Bij, Amsterdam.
Voordracht van een gedicht van Bart FM Droog*
- HANDELING: Ik ga zitten op een bankje, zet mijn leesbril op en sla het boek open.
Tekst:
KURSK **
Uit machinekamer negen
visten bergers het cadeau
dat Wanjka nog voor Irma maakte
- Ik spreek de meisjespop toe.
kijk meisje
pappa is een vogeltje
hij zweeft nu in de zee
en dat poppetje
komt pappa adem brengen
daar beneden in de zee
waar bankjes staan
om uit te rusten
van de diepe reis
lief meisje
blijf pappa adem brengen
want dat poppetje dat ben jij.
- Ik sta op en bedek de mansfiguur onder een grote omslagdoek die ik uit de poppenwagen heb genomen.
* uit: Bart FM Droog, Radioactief, pag. 39, 2004, Uitgeverij Passage, Groningen.
** Op zondag 12 augustus 2000 zonk de Russische kernonderzeeër Kursk met 118 opvarenden aan boord naar de bodem van de Barentszzee. Een grote reddingsoperatie kon niet voorkomen dat alle opvarenden bij deze ramp omkwamen.
Demonstratie zandverstuiving.
Dit voorstellingsonderdeel is aangepast voor dove en slechthorende bezoekers. Er wordt niet bij gesproken. De informatie wordt door middel van een draaiboek met 30 opeenvolgende tekstfragmenten op het publiek overgebracht. Op het schaalmodel wordt de verstuiving van het 'wandelende' eiland Terschelling nagebootst. Een blaasbalg symboliseert de noordwesten wind. Het hart van dit instrument wordt gevormd door een scheetkussen.
- HANDELING: Tijdens de voorstelling neem ik, met het draaiboek in de hand, plaats op een verhoging achter het schaalmodel en maak ik met mijn tong zacht het geluid van een secondenwijzer.
Tekstfragmenten in chronologische volgorde:
01. Dit programmaonderdeel is aangepast...
02. ...voor doven en slechthorenden.
03. "ZANDVERHUIZERS" een natuurlijke historie
04. Ruim 5.000 jaar geleden ontstonden de waddeneilanden.
05. De zee voerde zand aan.
06. Zo werd de zee langs de kust steeds minder diep.
07. Bij eb stroomde de zee zó leeg,...
08. ...dat op sommige plaatsen de bodem tevoorschijn kwam.
09. De wind blies het zand in hoopjes bijeen.
10. De hoopjes werden hoger en veranderden in duintjes,...
11. ...die ook bij vloed droogvielen.
12. De wortels van de eerste planten hielden het zand goed vast.
13. De duinen werden steeds groter...
14. ...en groeiden langzaam uit tot een eiland.
15. Het eiland veranderde steeds van vorm...
16. ... en veranderde in de loop der tijd van positie.
17. Op oude zeekaarten ziet Terschelling er anders uit dan nu...
18. ...en ligt het eiland niet daar, waar het nu ligt.
19. We zullen dit proces demonstreren aan de hand van een schaalmodel.
20. Terschelling wordt weergegeven door deze zandhoop.
- Ik wijs op de hoop.
21. De kaars geeft de huidige positie van de Brandaris aan.
- Ik wijs op de kaars.
22. De wind steekt op.
- Ik hou de blaasbalg omhoog.
23. Er klinkt nu het geluid van een flinke noordwester...
- Ik leg het draaiboek neer en verstuif de eilandvormige zandhoop met de blaasbalg luid-ruftig in zuidoostelijke richting. Pak daarna het draaiboek weer op.
24. De storm geselt de duinen aan de noordwestkant van het eiland.
25. Aan de zuidoostkant hoopt het zand zich op.
26. Het eiland verschuift langzaam in zuidoostelijke richting.
27. Terschelling is dus een 'wandelend' eiland.
28. Een wadloper.
29. Al honderden jaren ontstaan zo eilanden en verdwijnen ze weer.
30. Uit!
- Ik leg het draaiboek neer en doof de kaars met de blaasbalg. Het geluid van de secondenwijzer stopt.
Voordracht van een gedicht van Hendrik Marsman*.
- HANDELING: Ik stel me in de gang op, de emmer met de vlag en de fles water in de hand. Ik draai de dop van de fles.
Tekst:
HERINNERING AAN HOLLAND
Denkend aan Holland
zie ik brede rivieren
- Ik giet de inhoud van de fles met een trage beweging over de vloer uit.
traag door oneindig
laagland gaan,
rijen ondenkbaar ijle populieren
als hoge pluimen
aan den einder staan;
- Ik neem de vlag uit het emmertje en vouw hem open.
en in de geweldige
ruimte verzonken
- Ik kniel en begin het water met de vlag op te dweilen.
de boerderijen
verspreid door het land,
boomgroepen, dorpen,
geknotte torens,
kerken en olmen
in een groots verband.
- Ik knijp de vlag boven de emmer uit, en dweil voort.
de lucht hangt er laag
en de zon wordt er langzaam
in grijze veelkleurige
dampen gesmoord,
en in alle gewesten
wordt de stem van het water
- Ik sta op, knijp de vlag voor de laatste keer boven de emmer uit.
met zijn eeuwige rampen
gevreesd en gehoord.
- Ik hang de vlag met knijpers halfstok aan een verticaal koord.
* uit: Hendrik Marsman, Verzamelde Gedichten, pag. 110, 1982, uitgeverij Querido, Amsterdam.
Uitreiking van een multiple als afsluiting van de voorstelling.
De Nederlandse zandbak.
De voorstelling in het Behouden Huys wordt met een muzikale processie afgesloten. De bezoekers sluiten zich bij de muzikanten aan en verlaten op rij het museum via een brandgang. Aan het eind van die gang reik ik ze onder het uitspreken van de regel 'vele hoopjes los zand vormen samen een eiland.' een klein kunstwerk uit. Het vertegenwoordigt het element aarde. Uitgangspunt voor de multiple is een gedicht van Jan Arends*:
Er is
nog nooit
een mens geweest
die een korrel aarde
heeft bezeten.
Ik vervang 'aarde' door 'zand' en stel vast, dat de regel niets aan waarheid heeft ingeboet. Het kunstwerk is een gripzakje met zilverzand. Het label vermeldt, dat de houder de inhoud in bruikleen krijgt. In geval van duinafslag dient de houder ervoor zorg te dragen dat het zand op Terschelling's bedreigde vasteland wordt gestort.
Oplage 2.250 exemplaren.
A. voorzijde
Opschrift label:
de Nederlandse zandbank (op contour van Terschelling) presenteert in het kader van de 25e editie van het Oerol festival: éénmalige emissie van zilverzand. "vele hoopjes los zand vormen samen een eiland"
B. achterzijde
Opschrift label:
Geachte bezoekster, bezoeker; Gefeliciteerd met dit gratis aandeel hoogwaardig silicaat! Hierin ligt de herinnering aan de voorstelling Terug naar de toekomst van het Nederlands Vocaal Laboratorium in het Terschelling Museum 't Behouden Huys opgeslagen. U krijgt het voor onbepaalde tijd in bruikleen. Bij ernstige afslag van het Terschellinger duin dient u het onmiddelijk voor zandsuppletie af te staan aan het ministerie van Waterstaat. © 2006, Arnold Schalks, Rotterdam.
* uit: Jan Arends, Luchpauzegedichten, pag. 15 / 1975, uitgeverij de Bezige Bij, Amsterdam
Deelnemende musici: Cora Schmeiser (sopraan), Natascha Morsink (mezzo-sopraan) en Naomi Sato (sho/saxofoon). Vormgeving: Arnold Schalks. Soundscapes: Wouter Snoei. Scenische presentatie: Bärbel Kühn. Artistieke leiding: Romain Bischoff. Voorstellingsleiding & zakelijke leiding: Titia Daniels.
Dank aan de mannen van 't Behouden Huys: Gerald, Frans, Piet en Richard voor hun medewerking, ruimhartigheid en gastvrijheid, aan Titia Daniels(foto's) en aan Frans Schot (video).
Na afloop van de voorstelling reikten de loodsen de 'TERUG NAAR DE TOEKOMST flyer' aan de bezoekers uit. De flyer bevat praktische gegevens over de voorstelling, een plattegrond waarop de scheiding van het museum in drie sectoren: vleugel A, vleugel B en de hal helder wordt weergegeven en een repertoirelijst van de uitvoerende kunstenaars. Afmetingen (b x h): 297 x 210 mm. overdwars in drieën gevouwen op leporello-wijze. Laserprint op 80 gr. papier in vijf kleuren (rood, wit, groen, blauw en geel). Oplage: 2.250 exemplaren. (450 exemplaren per kleur) © 2006, Rotterdam, Arnold Schalks.