NACHTKAARS

Ruim vijf jaar na het verschijnen van mijn debuutroman ‘Steeg’ liep de opvolger 'Nachtkaars 'op donderdag 22 mei 2025 van stapel. De flaptekst luidt:

De geschiedenis van drie Leidse instituten komt tot leven in deze historische roman: de Hortus Botanicus, de Sterrewacht en de Blauwe tram. We volgen de wonderlijke technologische en wetenschappelijke ontwikkelingen tussen 1900 en 1947 door de ogen van de leden van drie Leidse arbeidersgezinnen. In een turbulente wereld die geen barmhartigheid toont, proberen de eigenzinnige karakters grip te krijgen op hun leven, soms leunend op filosofieën van de koude grond. De nasleep van een brute moord vormt een roodgloeiend spoor onder de vertelling. Het beeldend proza van Arnold Schalks voert de lezer naar een wereld waar de schoonheid van taal regeert.

…Dit boek heb ik met plezier en bewondering gelezen. Om de vlekkeloze stijl, met de ene fraaie, soepel lopende zin na de andere. De originele observaties. De achteloze eruditie. De scherpe, authentiek aandoende vakkennis en terminologie waar van toepassing. De geraffineerde compositie, met episodes die opzichzelfstaand zijn maar toch voldoende samenhang vertonen, wat de plot betreft maar vooral ook qua sfeer. Een sfeer die ik, ook dankzij een heel rijtje Primavera-uitgaven, meen te herkennen als echt Leids […] een gaaf staaltje vakwerk… [Theo Veenhof| schrijver, redacteur, vertaler]

…Het eigenaardige (en knappe) van Nachtkaars is het vrijwel ontbreken van een verhaallijn. We volgen het wel en wee van drie arbeidersfamilies tussen 1900 en 1947 - geboortes, huwelijken, sterfgevallen, bedrijfsongelukken, lanceringen van raketten, het overvliegen van zeppelins, het berekenen van sterposities in de Leidse Sterrewacht. Schalks schrijft het allemaal trefzeker, droog en aantrekkelijk op, waardoor Nachtkaars leest als een trein - maar zijn titel ook volledig eer aan doet… [Wilfred Simons | journalist, columnist Leidsch Dagblad]

…Arnold Schalks "heeft met dit boek een juweeltje voortgebracht. Het is ontzettend leuk en goed en geestig geschreven. [...] Met buitengewoon veel genoegen gelezen”… [Maarten 't Hart | schrijver]

…Man, wat heb ik genoten van ‘Nachtkaars’. Betekenisvol klein leed vanuit vooral de microkosmos van de Hortus botanicus Leiden, bijgelicht door een astronomisch onpeilbaar universum. Gebeurtenissen die los van elkaar lijken te staan, schakelen zich als snoer aaneen. Down to earth stijl. Voor mijn gevoel staat alles in deze zin: 'De terugstoot werd in een golfbeweging doorgegeven aan de achtereenvolgende inverende bufferparen van de al aangekoppelde wagons.’ Geweldig!… [Rob van Es | kunstenaar en botanisch microscopist]

NACHTKAARS
Hart van de Stad-krant Nummer 174, augustus 2025.
Carla van der Poel

Arnold Schalks heeft zich uitgebreid verdiept in de geschiedenis van Leiden. Over de steeg waar hij jaren woonde, de Kloksteeg, publiceerde hij in 2019 het boek Steeg. Onlangs verscheen Nachtkaars dat gaat over het leven in Leiden tijdens dezelfde periode als waarin Steeg speelt: de eerste helft van de twintigste eeuw.

Twee instellingen in onze wijk spelen in Nachtkaars een grote rol, de Hortus en de Sterrewacht. Met uiterste precisie beschrijft Schalks hun ontwikkeling en die van hun medewerkers, met bij de Sterrewacht veel aandacht voor de techniek. Verder komt de Blauwe Tram herhaaldelijk voorbij en volgen we de perikelen rondom de vuurwerkfabriek Kat, door apotheker Johan Loef in 1826 opgericht en indertijd gevestigd op de hoek van de Rijnsburgerweg en de Wassenaarseweg.

Wie van uitgebreide beschrijvingen van Leiden houdt zal genieten van de vele details. Aan de hand van het wel en wee van drie Leidse families raken we goed geïnformeerd over de crisistijd en de oorlogsjaren. Het boek zit vol leuke weetjes. Zo lees je dat er aan het begin van de eeuw plannen bestonden om in de Hortus een ‘menagerie’ onder te brengen, zoals in andere Europese steden. Dat er in de Tweede Wereldoorlog ook in de Hortus bomen werden gekapt om aan brandhout te komen gaat je nog steeds aan het hart.

De lezer is geneigd te geloven dat alles echt is gebeurd, maar er staat nadrukkelijk ‘roman’ op de omslag. Het is echter geen roman in de ware zin. Ook al kenschetst hij op een goede manier de gedragingen van personen, Schalks beschrijft de hoofdpersonen tamelijk vlak. Voor de feiten is dat misschien niet zo erg, maar van enige ontwikkeling bij de personen is nauwelijks sprake. Tóch is het boek door de boeiende gebeurtenissen in vooral onze wijk én de vlotte pen van Arnold Schalks zeer de moeite waard.


MAARTEN ’T HART IS ONTZETTEND ENTHOUSIAST OVER NACHTKAARS
Boekhandel De Kler / #maartenthart #boekentips #recensie #leiden #nachtkaars, 29 juli 2025

Maarten heeft het boek Nachtkaars van Arnold Schalks gelezen. De Leidenaar Arnold Schalks heeft volgens Maarten met dit boekje echt een juweeltje geschreven. Het is ontzettend goed en leuk en geestig. Hij heeft een eigen stijl, een eigen formulering. Nachtkaars geeft een beeld, van voornamelijk van voor de oorlog, van een aantal families in Leiden. Maarten was aangenaam verrast dat naast Nachtkaars, Arnold Schalks eerder nog zo'n fijn boek heeft geschreven, Steeg!

https://www.youtube.com/watch?v=04uTa_BpWNQ


NACHTKAARS, TWEEDE LEIDSE ROMAN VAN ARNOLD SCHALKS - Onmisbaar werk dat er toch niet toe doet
Leidsch Dagblad, SIGNALEMENT, 13 juli 2025. 
Wilfred Simons

LEIDEN - Is het mogelijk om onmisbaar werk te verrichten dat er toch niet toe doet? In de tweede Leidse roman Nachtkaars van schrijver en kunstenaar Arnold Schalks wel. Opnieuw tovert hij ons een nevelig verleden voor, van een industriële stad waarin de omgang met mensen en machines volgens procedure moet verlopen en afwijking genadeloos wordt gestraft.

Arnold Schalks (68), wat is hij niet? Hij noemt zich dichter, beeldend kunstenaar, grafisch vormgever, webdesigner, decor- en lichtontwerper, theatermaker, performer en hij is, volgens een profiel op zijn website, ’woonachtig’ in Rotterdam. Dat ’woonachtig’ verraadt een zekere mentale afstand tot de havenstad waar hij zijn brood verdient.

Hoewel hij in een eerder interview voor het Leidsch Dagblad toegaf dat hij sinds zijn verhuizing in 1979 is verrotterdamst, kan die impregnatie niet verder dan huiddiep zijn, want Schalks werd geboren in de schaduw van de Pieterskerk en bracht daar de eerste zeven jaren van zijn leven door. Zoiets laat sporen na. Mocht een lezer ooit een kans krijgen om een gaatje in Schalks te prikken (wat onverstandig zou zijn) dan rolt daar - het kan niet anders - een roodwitte vlag met sleutels uit.

NIPPONSTRAAT
In 2019 publiceerde Schalks bij de gerenommeerde Leidse uitgeverij Primavera Pers een roman, ’Steeg’ geheten. In Steeg pluist Schalks de onderlinge relatie van een aantal inwoners van de Kloksteeg uit in de periode 1900-1947. Dat doet hij in Nachtkaars opnieuw, maar voor deze roman verplaatste hij het decor naar de Kooi, specifiek het arbeidersbuurtje rondom de Nipponstraat. Deze keer gaat het over de drie Leidse families Verlaat, Nachtzaam en Oosting, die niet zozeer door het lot aan elkaar verbonden raken, maar die eerder tegen elkaar aan schuren, zoals auto’s krassen en verfstrepen achterlaten op palen en muren in te krappe parkeergarages.

MÉCANICIEN
In Nachtkaars roept Schalks een beeld op van een nog door en door industriële stad. Hoofdpersoon Fré Verlaat werkt als monteur en chauffeur van een ’Leidsche Melkinrichting’ aan de Rijnsburgersingel. Met de verwerking van melk tot vla, pap, karnemelk, yoghurt en boter houdt hij zich niet bezig. Fré is ’mecanicien bij het wagenpark; zijn belangrijkste taak bestaat eruit nieuwe vrachtwagens leeg ’in te rijden’ zodat de bewegende delen gelijkmatig op elkaar inslijten. Onmisbaar werk dat er toch niet toe doet.

Fré’s broer Bert Verlaat heeft vergelijkbaar werk. Hij is onderhoudsmonteur bij de ’tussen de Langegracht en de Maresingel gelegen Stedelijke Lichtfabriek’. ’Berts taak bestond uit het onderhoud aan de hoogspanningscellen: reeksen hoge genummerde hokjes, die in door gangpaden gescheiden rijen in de ruimte naast de turbinehal waren aangelegd. Daarin werd de zacht zoemende krachtstroom via een strak aangelegd vlechtwerk van koperen leidingen over porseleinen isolatoren naar verdeelpunten en schakeleenheden geleid’. Bert draagt bij dit werk een ’donkerblauwe bedrijfsoverall’ en ’halfhoge veterschoenen met geïsoleerde rubberzolen’.

PROCEDURES
Fré, Bert en de andere hoofdpersonen in Nachtkaars zijn, als radertjes in industriële processen, volledig van hun werk vervreemd. Het belangrijkste is dat zij bij de uitvoering ervan zo precies als mogelijk de voorschriften en procedures volgen. Gebeurt dat niet, dan zijn de gevolgen in deze door krachtige machines beheerste wereld meteen noodlottig. Daar komt Bert achter als hij en een ’pas in dienst getreden leerling-monteur’ een onderdeel van een schakelcel in de hoogspanningsruimte gaan vervangen. Dat gaat niet goed. De leerling-monteur komt onder hoogspanning te staan, waarna de ’anders zo protocolvaste Bert om onverklaarbare reden de veiligheidsvoorschriften negeert’. “Zijn verslapte lijf belandde boven op zijn ploegmaat.”

Handelen volgens voorschrift is dus van levensbelang. De hoofdpersonen passen die wetenschap ook toe op hun onderlinge relaties. Maar mensen zijn geen machines, en wie ze toch zo behandelt, vraagt om problemen. Die blijven niet uit. Dat komt in de roman mooi tot uiting in de opvoeding die treinmachinist Victor Nachtzaam zijn zoon Ron geeft. Victor, voor wie ’het spoorboekje gelijkstond aan het evangelie’, besluit zijn zoon ’een fundamenteel wantrouwen tegen elke vorm van gezag’ aan te leren. Zijn vrouw Joke krijgt drie voorschriften: verzet zonder verzet honoreren, tegenspraak zonder tegenspraak accepteren en elke weigering als positief benaderen en stimuleren.

Het wekt dan ook geen verbazing dat zoon Ron ’een boosaardig scala aan ontregelingen en intriges’ ontwikkelt. Zijn kwaadaardige inslag leidt naar een sleutelmoment in de roman. Die kan hier niet worden onthuld, (er is natuurlijk een meisje bij betrokken), maar een tip van de sluier opheffen kan wel: ’Achter het stuurwiel zat een man. Zijn sterk achterovergekantelde hoofd leek gericht op het inktzwarte membraan van de hemel, waarin de maan een oplichtend wak vormde. Op het eerste gezicht leek hij te zijn gestopt om van de aanblik van het firmament te genieten. Een sterrenkijker. Maar zijn beide ogen waren gesloten. Uit een donker gat in zijn rechterslaap drupte rood vocht op zijn goudgebiesde epaulet.’

De bovenstaande passage mag dan een sleutelmoment zijn, de roman draait er niet om. Integendeel, het eigenaardige (en knappe) van Nachtkaars is het vrijwel ontbreken van een verhaallijn. We volgen het wel en wee van drie arbeidersfamilies tussen 1900 en 1947 - geboortes, huwelijken, sterfgevallen, bedrijfsongelukken, lanceringen van raketten, het overvliegen van zeppelins, het berekenen van sterposities in de Leidse Sterrewacht. Schalks schrijft het allemaal trefzeker, droog en aantrekkelijk op, waardoor Nachtkaars leest als een trein - maar zijn titel ook volledig eer aan doet.


DE BOEKENKRANT, vrijdag 13 juni 2025

Post van de boekbespreking van Nachtkaars door Alek Dabrowski in de Boekenkrant, die is opgericht om de fysieke boekhandels te ondersteunen. De Boekenkrant besteedt dagelijks online en maandelijks in de fysieke krant op een toegankelijke manier aandacht aan boeken in de genres literatuur, populaire fictie, non-fictie, lifestyle, Young Adult en jeugd- en kinderboeken.

https://boekenkrant.com/recensie/nachtkaars/


LEESZAAL ROTTERDAM-WEST / PODIUM OUDE WESTEN: Boekpresentatie Arnold Schalks, zondag 1 juni 2025

De Rotterdamse boekpresentatie van Nachtkaars vond plaats in de Leeszaal Rotterdam-West. De schrijver werd aan de tand gevoeld door de boekverkoper en bibliothecaris Alek Dabrowski. De presentatie werd bezocht door 55 personen.


UITGELEZEN BOEKEN, donderdag 29 mei 2025

Boekbespreking van de voorloper van Nachtkaars: Steeg op het weblog van Alek Dabrowski
https://uitgelezenboeken.blogspot.com/2025/05/arnold-schalks-steeg.html


LEIDENnieuws.nl, zondag 25 mei 2025

Website met actueel nieuws uit Leiden wijdt een artikel aan de verschijning van Nachtkaars.


SLEUTELSTAD FM, zaterdag 24 mei 2025

Vraaggesprek door Mieke van Baarsel en Marcel van Schooten met Arnold Schalks en Jos Nijhof over Nachtkaars voor de radiorubriek Cultuur071
https://sleutelstad.nl/2025/05/25/roman-nachtkaars-over-leidenaren-van-een-eeuw-geleden/


BOEKHANDEL DE KLER, boekpresentatie, donderdag 22 mei 2025

Op donderdag 22 mei 2025 werd Nachtkaars ten doop gehouden in de winkel van boekhandel de Kler Leiden. De Neerlandicus, publicist en artistiek leider van Toneelgroep 'Al Dente' Jos Nijhof ging het gesprek met de schrijver aan. De inloop was vanaf 18.30 uur. De boekpresentatie duurde van 19 tot 21 uur. De presentatie werd bezocht door 57 personen.


LEIDS NIEUWSBLAD, donderdag 22 mei 2025
Hans Schuurman

Technologische en wetenschappelijke ontwikkelingen bij de Hortus Botanicus, de Leidse Sterrewacht en de Blauwe Tram, gezien door de ogen van drie arbeidersgezinnen. Auteur Arnold Schalks baseerde zijn roman Nachtkaars op uitgebreide research naar het leven vóór, tijdens en na de oorlog. In fraai proza beschrijft hij verzonnen personages die gebaseerd zijn op ware gebeurtenissen. Een aanrader voor Leidenaren met historische belangstelling. Leidse arbeiders werkten vaak hun hele leven bij deze instellingen. Hun perspectief verschilde sterk van dat van hun directeuren. In Nachtkaars ontstaan vriendschappen, liefdes en verdriet, maar ook tragische bedrijfsongevallen komen aan bod. De presentatie van 'Nachtkaars' vindt vanavond, donderdag 22 mei plaats bij boekhandel De Kler van 19.00 tot 21.00 uur). 


BOEKHANDEL DE KLER, maandag 12 mei – 10 juni 2025

Boekhandel De Kler gunde mij het privilege om de etalage in te richten met Nachtkaars-propaganda. De presentatie omvat vier dubbelzijdige bedrukte foamboarden, een flinke hangmuur en bijzettafeltjes voor bronboeken. Nachtkaars is drie weken lang prominent aanwezig én te koop aan de Breestraat 161 te Leiden.


UITGELEZEN BOEKEN, zondag 11 mei 2025

Boekbespreking van Nachtkaars op het weblog van Alek Dabrowski
https://uitgelezenboeken.blogspot.com/2025/05/arnold-schalks-nachtkaars.html